Είμαστε όλοι ομιλίτες!

Όχι ΟΦΗτζήδες, από τους άλλους.

Είχα την τύχη να πάρω φέτος μέρος στη θερινή σύναξη των αμπελοφιλοσόφων. Εκεί γνώρισα πολλούς από δαύτους. Ανάμεσά τους το μπαρουτοκαπνισμένο από τη μάχη της blog-ό-σφαιρας μπρεζνιεφικό απολίθωμα, το Βελγο-λιβανέζο Υ από το granma, τον πάντα ήπιο και συγκροτημένο κοσμοναύτη Yuri Cacarin, το θεραπευτή της σκανδιναβικής τρέλας Ευθύμη, τον τουρκο-κρητικό και σχολιαστή του granma visk, το συνάδελφο και πρωτοπόρο του κομμουνιστο-κυβερνοδυκτίου Νίκο και πολλούς ακόμα. Γνώρισα βέβαια και το "σκληρό διαλεκτικό με 7 γράμματα" καθώς και την συντοπίτισσα μου γυναίκα του τη Γιώτα.

Το μενού πέραν από την προσωπική γνωριμία και την ανταλλαγή εμπειριών είχε ένα κάρο συζητήσεις επί παντός επιστητού. Από θέματα πολιτικής οικονομίας και την τρέχουσα κρίση μέχρι θέματα εμπορευματικών σχέσεων στο σοσιαλισμό. Από τη βιολογία και τη επενέργεια του κοινωνικού στο βιολογικό μέχρι το internet, το ελεύθερο λογισμικό και την υπηγμένη δυνατότητα χειραφέτησης που σηματοδοτούν. Δε διαβάσατε λάθος, υπηγμένη ήθελα να γράψω, κάθε παρέα που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να έχει κάποια λέξη φετίχ. Για τον όμιλο αυτή είναι η λέξη υπηγμένη λέξη που φανερώνει τη σχέση του ομίλου με το έργο του Βαζιούλιν (εγώ τη διάβασα πρώτη φορά στη "Λογική της Ιστορίας"). Το κυρίως πιάτο όμως ήταν μια εισήγηση του σκληρού διαλεκτικού με 7 γράμματα πάνω στη μέθοδο της λογικής του Κεφαλαίου του Μαρξ. Η εισήγηση ήταν διαμορφωμένη κάτω από το πρίσμα της σχολής της "Λογικής της Ιστορίας", μιας θεωρίας που "αίρει διαλεκτικά τον ιστορικό υλισμό", που ίδρυσε ο Βαζιούλιν.

Ποιος είναι όμως αυτός ο κύριος Βαζιούλιν; Είναι καθηγητής φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο της Μόσχας. Ο σκληρός διαλεκτικός με 7 γράμματα έκανε το διδακτορικό του κάτω από την επίβλεψη του Βαζιούλιν και μαζί με άλλους φοιτητές του προσπαθούν σήμερα να διαδώσουν το έργο του. Επειδή είναι αλήθεια πως ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται και επειδή για τους κομμουνιστές μεγαλύτερη φορτούνα από τις ανατροπές του '89-'91 δεν υπάρχει, διαβάστε εδώ πως τοποθετείται ο Βαζιούλιν σε μια συνέντευξή του 3 χρόνια μετά τις ανατροπές.

Από τα ελάχιστα που έχω καταλάβει ως τώρα για το έργο του Βαζιούλιν είναι η κριτική που κάνει στον ιστορικό υλισμό ότι μελετά αρκετά καλά την επίδραση της βάσης στο εποικοδόμημα αλλά όχι την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή την επίδραση του εποικοδομήματος στη βάση. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό αυτή η αντίθετη επίδραση έχει ιδιαίτερη σημασία σε καιρούς σοσιαλιστικής οικοδόμησης καθώς χρειάζεται ο υποκειμενικός παράγοντας να τραβήξει την πορεία προς την ωρίμη κοινωνία και την απονέκρωση των κακών της μοίρας μας (άλλες δύο λέξεις φετίχ).

Ανάμεσα στις πολύ καλές παρατηρήσεις του Βαζιούλιν στη "Λογική της Ιστορίας" (που την έχω αφήσει στη μέση) είναι ότι δεν πρέπει να βλέπουμε τους προηγούμενους ιστορικούς, κοινωνικοοικονομικούς σχηματισμούς σαν να ήταν απλά τα βήματα που θα προετοίμαζαν το σύγχρονο (δηλαδή το σοσιαλισμό γιατί το έργο του Βαζιούλιν γράφτηκε κυρίως τις δεκαετίες του 60 και του 70, οπότε ο άνθρωπος θεωρεί πως η τρέχουσα εποχή είναι εποχή σοσιαλιστικής οικοδόμησης). Σε κάθε εποχή υποστηρίζει ο Βαζιούλιν προκύπτουν πολλές δυνατότητες μέσω άρνησης της άρνησης και το ποια από αυτές θα πραγματωθεί σχετίζεται με τον υποκειμενικό παράγοντα. Ο ρόλος του τυχαίου αναδεικνύεται και αυτός μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο της κάθε εποχής.

Σε σχέση με την πολιτική οικονομία, ο Βαζιούλιν υποστηρίζει αν κατάλαβα σωστά ότι εκτός από την ανάβαση από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο που εφαρμόζει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, έχει ιδιαίτερη αξία ταυτόχρονα και η αντίστροφη πορεία από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο. Αυτό φαίνεται και από την επιμονή του στο "οργανικό όλον", εγελιανή φράση για την περιγραφή της κοινωνίας. Αυτό είναι άλλωστε που με κάνει να το σκέφτομαι σχηματικά (αν και ξέρω πως η σχηματοποίηση δεν είναι ο καλύτερος σύμβουλος σε αυτά τα θέματα) ότι ο Βαζιούλιν βάζει στο μείγμα του διαλεκτικού υλισμού παραπάνω ποσότητες διαλεκτικής από αυτές που παραδοσιακά είχε. Ένας άλλος συνειρμός που έκανα ήταν ο εξής: αν δεχτούμε πως ο Hegel έστησε τη διαλεκτική με το κεφάλι κάτω και τα πόδια πάνω, και ότι ο Μαρξ τη γύρισε με το κεφάλι πάνω και τα πόδια κάτω, τότε ο Βαζιούλιν τη στήνει στα πλάγια, ξεκούραστα για να κυκλοφορεί το ερμηνευτικό της αίμα καλύτερα :)

Τα δύο κορυφαία σημεία που προχώρησαν τη σκέψη μου είναι το ένα σε σχέση με την κρίση και τη σύγχρονη οικονομία. Άκουσα τον όρο "just-in-time" παραγωγή που σημαίνει ότι με τη σημερινή εφαρμογή των νέων τεχνολογιών τόσο στην παραγωγή όσο και στη διοίκησή της μπορεί μια σύγχρονη βιομηχανία να παράγει όσο ακριβώς χρειάζεται, ανάλογα με τις παραγγελίες που έχει κάθε στιγμή. Με αυτή την έννοια δεν έχει πια νόημα να μιλάμε για κρίση υπερσυσσώρευσης που οφείλεται στην άναρχη φύση της καπιταλιστικής ανάπτυξης κλπ. κλπ. Άκρως ενδιαφέρουσα άποψη!

Ένα δεύτερο σημείο που μου φάνηκε πολύ πειστικό όσο και διαφωτιστικό είναι πως η κυρίαρχη αντίθεση στον καπιταλισμό δεν είναι ανάμεσα στην κοινωνικοποίηση της εργασίας από τη μια και την ατομική ιδιοποίηση των προϊόντων της από την άλλη. Αυτή είναι παράγουσα. Η κεντρική αντίθεση είναι ανάμεσα στη ζωντανή και τη νεκρή εργασία, όπου νεκρή εννοούμε τα εργαλεία παραγωγής, εξοπλισμούς, τεχνολογία κλπ. Από αυτή παράγονται όλες οι άλλες αντιφάσεις. Αυτή είναι άλλωστε η ενγενής αδυναμία του καπιταλισμού που τεκμηριώνει την τάση πτώσης του μέσου ποσοστού κέρδους του κεφαλαίου. Με απλά λόγια δεν παράγει όλο το κεφάλαιο κέρδος, αλλά μόνο αυτό το μέρος του που επενδύεται σε ζωντανή εργασία, αφού η πηγή του κέρδους είναι η υπεραξία της εργατικής δύναμης. Ωστόσο αναγκαστικά και στη βάση του ανταγωνισμού η τάση είναι συνεχώς να εκσυγχρονίζονται τα τεχνολογικά μέσα παραγωγής και ολοένα να αυξάνεται το ποσοστό του κεφαλαίου που επενδύεται στη νεκρή εργασία και δεν παράγει κέρδος, ενώ μειώνεται το ποσοστό του που επενδύεται στη ζωντανή εργασία. Αυτή είναι η βαθύτερη αιτία των καπιταλιστικών κρίσεων ανεξάρτητα από το αν σκάνε στον χρηματοπιστωτικό τομέα σήμερα, εξαιτίας της γιγάντωσής του και της σημασίας του στο σύγχρονο οικονομικό σύστημα. Πέραν από το θέμα της ουσίας ο σκληρός διαλεκτικός με 7 γράμματα υποστήριξε πολύ πειστικά ότι έχει και προπαγανδιστική αξία να τονίζουμε ότι αυτή είναι η βασική αντίφαση του καπιταλισμού γιατί συνδέεται με χαρακτηριστικά που μπορεί να αντιλαμβάνονται καλύτερα οι άνθρωποι που ανήκουν στις νέες μορφές της εργατικής τάξης, λόγω των νέων χαρακτηριστικών της εργασίας τους.

Στον όμιλο δεν πάσχουν από μετανεωτερική μαλάκυνση. Το επαναστατικό υποκείμενο γι΄αυτούς είναι η εργατική τάξη. Αυτό που (δικαίως) τους απασχολεί είναι τα χαρακτηριστικά των πιο σύγχρονων κομματιών της εργατικής τάξης που είναι ακόμα υπό διαμόρφωση. Η σύγχρονη εργατική τάξη είναι κατά βάση κατά πολύ πιο διανοουενοποιημένη από την παραδοσιακή βιομηχανική εργατιά, πρόκειται για ανθρώπους πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και άνω, που η δουλειά τους συχνά συνιστά μια δημιουργική ενασχόληση. Αυτά τα νέα χαρακτηριστικά είναι λογικό να τροποποιούν τον τρόπο που μπορεί αυτή η εργατική τάξη να αποκτήσει συνείδηση να γίνει τάξη "γι' αυτή". Τροποποιούν πιθανώς και τις δομές ανάπτυξης και δράσης της. Όλα αυτά χρήζουν άμεσης μελέτης και σε θεωρητικό επίπεδο.

Στα αρνητικά τώρα. Πολλοί από τους συμμετέχοντες είχαν σχέση με την οργάνωση και το κόμμα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να ακούγονται συχνά, αν και όχι από όλους και όχι από όλους στον ίδιο βαθμό, ατυχή "αστειάκια" του στυλ κι "εμείς οι διαγραμμένοι" κλπ. Κι εγώ είμαι ο τελευταίος που θα κρίνει τη διαδρομή κάθε ανθρώπου, ειδικά όταν τον γνωρίζω ελάχιστα. Ωστόσο αυτή η κουλτούρα του πρώην μου φέρνει στο μυαλό το άθλιο μότο πολλών συνασπισμένων "τα λάθη της νιότης μου"...

Επίσης μου φάνηκε κάπως εμπαθής η εξίσωση των στρατηγικών ελλειμάτων του κόμματος με τα στρατηγικά ελλείμματα άλλων σχημάτων, δες ΑΝΤΑΡΣΥΑ (και ΣΥΡΙΖΑ αλλά αυτό δεν αφορά τον όμιλο). Κατά την άποψή μου το στρατηγικό έλλειμμα του κόμματος έχει να κάνει κυρίως με την αδυναμία στο να απαντηθεί η θέση πολλών ανθρώπων ότι τι μου προτείνεις; αυτό που είχαν στην ΕΣΣΔ; από αυτό προτιμώ τον καπιταλισμό. Η άρση του στρατηγικού ελλείμματος έγκειται για μένα στο κατά πόσον το κόμμα καταφέρνει να απαντήσει πειστικά σε αυτό το ερώτημα. Σε αυτή την κατεύθυνση κινούνται με τις αδυναμίες τους και οι τελευταίες θέσεις του 18ου για το σοσιαλισμό κλπ. Τουλάχιστον όμως το κόμμα έχει ένα προγραμματικό λόγο με τα όποια ελλείμματά του. Η σούπα της ΑΝΤΑΡΣΥΑς είναι ενγενώς αδύνατο να αποκτήσει προγραμματικό λόγο, εξαιτίας του φετιχισμού της ενότητας που προωθείται πάνω σε βουλησιαρχική βάση και στην πλήρη απουσία οποιασδήποτε άλλης βάσης. Έτσι υποστηρίζω πως υπάρχουν διαφόρων ειδών στρατηγικά ελλείμματα, διαφορετικής ποιότητας. Την ισοπεδωτική θέση ότι όλα τα μορφώματα της αριστεράς πάσχουν από στρατηγικά ελλείμματα γενικά, εγώ μόνο σε ψυχολογικά αίτια (προκατάληψη) μπορώ να αποδώσω.

Επιστρέφοντας στη σχολή της "Λογικής της Ιστορίας" η πρώτη μου κριτική είναι η εξής. Όπως αναφέρει και ο Βαζιούλιν στο ομώνυμο βιβλίο, ο ιστορικός υλισμός αντιστοιχεί στην εποχή πριν τη σοσιαλιστική επανάσταση και εκεί βρίσκονται τα όρια της εφαρμογής του. Για αυτό την εποχή της σοσιαλιστικής οικοδόμησης υπάρχει η ανάγκη για επέκταση-διαλεκτική άρση του κατά την κατεύθυνση μελέτης της επίδρασης του εποικοδομήματος στη βάση. Πολύ πειστικό μου φαίνεται αυτό το επιχείρημα, όμως έχω να σημειώσω πως σε καιρούς επικράτησης της αντεπανάστασης το επιχείρημα αντιστρέφεται εύκολα: είμαστε σε προ-επαναστατική εποχή και η λογική της ιστορίας δε μου φαίνεται να δίνει ένα ισχυρό ατού στις δυνάμεις της επανάστασης. Έχω πειστεί πως το έργο του Βαζιούλιν θα ξαναβρεί την επικαιρότητά του όταν και αν ξαναμπεί η ανθρωπότητα στη διαδικασία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Για τα πλεονεκτήματα της εφαρμογής της στη σημερινή προ-επαναστατική κατάσταση θα με βρείτε πολύ επιφυλακτικό, αν και αυτές είναι μόνο οι πρώτες σκέψεις μου.

Σε κάθε περίπτωση αν αναλογιστεί κανείς τη θεωρητική έρημο του κομμουνιστικού κινήματος εδώ και κάνα αιώνα περίπου καθώς και την ουσιαστική αλλά και ψυχολογική ανάγκη όλων μας να απαντήσουμε στην ιδεολογική πίεση του αντιπάλου που μας εγκαλεί για εμμονή σε ξεπερασμένα σχήματα, δε μπορούμε παρά να σταθούμε με εκτίμηση στο έργο της σχολής της "Λογικής της Ιστορίας". Αν επιπλέον σκεφτούμε πως συνήθως οι προσπάθειες θεωρητικής μελέτης στη μετά το ΒΠΠ εποχή οδηγούν στον αυνανισμό της μετανεωτερικότητας, δε μας μένει παρά να αναφωνήσουμε με ανακούφιση: "είμαστε όλοι ομιλίτες"...