Στρατής Τσαμπής, Στην αγκαλιά της εργατικής τάξης

Διάβασα πρόσφατα αυτό το βιβλίο που είναι μια ιστορική αναδρομή στο έργο του Στράτου Τσαμπή, ιστορικού στελέχους του ΚΚΕ. Για μια σύντομη βιογραφική παρουσίαση διαβάστε εδώ. Ο Τσαμπής ήταν από αυτούς που βοήθησαν σημαντικά ώστε να μην αυτοδιαλυθεί το κόμμα το '91 όπως ζητούσαν οι "ανανεωτές" και να επιστρέψει στην ιδεολογία του. Επομένως η εκτίμησή μου είναι δεδομένη, ωστόσο αυτό δε σημαίνει πως δικαιώνει ότι έχει πει και κάνει σε παλιότερες εποχές. Γενικά κανείς δεν είναι πάνω από κριτική.

Δεδομένου πως το βιβλίο πέραν από αυτοβιογραφικά, έχει και ιστοριογραφικά χαρακτηριστικά, υποχρεώνει τον αναγνώστη του να το αντιμετωπίσει με ιστορικό τρόπο. Οι πληροφορίες που παίρνει κανείς από αυτό πρέπει α) να έχουν λογική συνοχή μεταξύ τους, β) να είναι δυνατό να διασταυρωθούν και από άλλες πηγές (αν και αυτό δεν είναι πάντα εφικτό), γ) να "κολλάνε" με κάποια από τις προτεινόμενες ερμηνείες των γεγονότων μιας εποχής ή αλλιώς να ανοίγουν το δρόμο για μια νέα ερμηνεία. Κάτω από αυτό το πρίσμα διάβασα το βιβλίο αυτό και αισθάνομαι την ανάγκη να γράψω κάποια σχόλια. Πριν την κριτική όμως θα ξεκινήσω με κάποια ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου που προσφέρονται και για παραπέρα προβληματισμό.

Καταρχήν το βιβλίο αυτό δίνει πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη δράση του κόμματος στην παρανομία. Οι αντάρτες του ΔΣΕ στην Ικαρία μείναν εγκλωβισμένοι στο νησί μέχρι το 1955, 6 χρόνια δηλαδή μετά τη λήξη του εμφυλίου. Χρησιμοποιώντας ένα δίκτυο κομματικών δυνάμεων που άλλοι δρούσαν νόμιμα (αποκρύβοντας βέβαια την ιδιότητά τους σαν μέλος του ΚΚΕ) μέσα στην κοινωνία, στα συνδικάτα και τους φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης και άλλοι ήταν παράνομοι και επικοιρυγμένοι σαν αντάρτες στα βουνά, οι κομμουνιστές της Ικαρίας κατάφεραν να οικοδομήσουν δυνατές οργανώσεις και να κερδίσουν την υποστήριξη του λαού της Ικαρίας συνολικά. Είναι ενδεικτικές 2 φράσεις, η μια του διοικητή της ασφάλειας της Ικαρίας "για να πιάσω τους κομμουνιστές, πρέπει να διώξω από το νησί τους 15 από της 16 χιλιάδες κατοίκους", καθώς και η φράση μιας γιαγιάς όταν πήγε ο διοικητής στο χωριό της και απαίτησε να μάθει ποιοι τόλμησαν να δώσουν τρόφιμα και φάρμακα στους αντάρτες, η γιαγιά του απάντησε "ούλοι εμείς εφέντη" και αυτός είναι και ο τίτλος μιας ταινίας που αφηγείται ακριβώς αυτά τα γεγονότα (μπορείτε να την κατεβάστε εδώ σε torrent).

Στη σελ. 89 ο Τσαμπής βάζει έναν μεγάλο προβληματισμό που του προέκυψε όταν έζησε για κάποιο διάστημα στη Ρουμανία. Εκεί ανοίγει το ζήτημα της συνειδητοποίησης του λαού που απαιτείται για το χτίσιμο του σοσιαλισμού, για τον "άνθρωπο νέου τύπου" που απαιτείται για την ανατροφοδότηση του οικοδομήματος στη βάση, μια ανατροφοδότηση που τόσο έλειψε από την δεύτερη απόπειρα του ανθρώπου για την "έφοδο στον ουρανό". Διαβάζω σχετικά: "Παρά την ιδεολογική και πολιτική δουλειά που γινόταν, οι εργάτες πήγαιναν κατά το κέφι τους στην παραγωγή. Το αν κάποιος άλλος περίμενε πίσω απ' αυτόν να πάρει, π.χ. το εξάρτημα να δουλέψει, λίγο τον ενδιέφερε. Περισσότερο πήγαινε στο εργοστάσιο για να πάρει λίγο χαρτζιλίκι, και δεν τον ενδιέφερε να αυξήσει την παραγωγή του." και πιο κάτω: "Με τέτοιες κι άλλου είδους δυσκολίες, η παραγωγή προχωρούσε και παράλληλα και το βιοτικό επίπεδο του λαού. Όποιος πίστεψε ότι με την κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο λύνονται αυτόματα όλα τα προβλήματα του σοσιαλισμού, τον περιμένουν μεγάλες εκπλήξεις. Εκείνος που πληρώνει τη νύφη στην εδραίωση και οικοδόμηση του σοσιαλισμού είναι η εργατική τάξη."

Ήταν ευχάριστη έκπληξη για μένα τα σχόλια του Τσαμπή για την πολιτική συμμαχιών του κόμματος τη δεκαετία του '80, με τη σύσταση του Συνασπισμού, το κοινό πόρισμα ΚΚΕ-ΕΑΡ και τις 2 συγκυβερνήσεις. Διαβάζω στη σελίδα 121:
"Όταν ξέσπασε το σκάνδαλο Κοσκωτά, ο Μητσοτάκης κήρυξε σταυροφορία για την κάθαρση, έλεγε ότι είναι αρχάγγελος της κάθαρσης και πίστευε ότι ήταν ευκαιρία να ανατρέψει τον Ανδρέα και να γίνει πρωθυπουργός. Εκεί, κατά τη γνώμη του Στράτου, το Κόμμα έπεσε στο λάθος να ζητάει κι αυτό την κάθαρση για να ομαλοποιηθεί η πολιτική ζωή, αφού για μια στιγμή φαινόταν ότι ο Ανδρέας μπορούσε να κάνει πολιτικό πραξικόπημα" για να κρατηθεί στην εξουσία. Εδώ η τοποθέτηση του Κόμματος, κατά το Στράτο, ήταν δεξιά, οπορτουνιστική. Το Κόμμα θα 'πρεπε να καταγγείλει για σκάνδαλα και τα δύο κόμματα που ήταν υπεύθυνα, και να οδηγήσει στο βάθεμα της κρίσης του καπιταλιστικού συστήματος. Πολύ περισσότερο που είχε δύναμη στη Βουλή, κι απ' αυτή εξαρτιόταν ο σχηματισμός κυβέρνησης."
Αυτή η κριτική είναι κατ' ουσίαν ίδια με αυτή που έκανα σε ένα παλιότερο post πάνω στο θέμα.

Ας πάμε τώρα στην 6η ολομέλια του ΚΚΕ το '56. Ο Τσαμπής ήταν από εκείνους που δέχτηκαν ολόψυχα την ολομέλεια και εργάστηκε ενεργά για την εφαρμογή των αποφάσεών της. Στην πορεία αυτή ο Τσαμπής βλέπει και κάποια "σημαντικά λάθη, που υπερκάλυπταν τα θετικά που είχαν οι αποφάσεις":

1. "...η αλλαγή έγινε με τη βοήθεια (δε θα το πούμε επέμβαση) των αδελφών κομμάτων, ενώ μπορούσε να γίνει με τις ίδιες δυνάμεις του Κόμματος". Καταρχήν είναι πολύ γραφική η διατύπωση "βοήθεια" και η συμπλήρωση "(δε θα το πούμε επέμβαση)". Στην πραγματικότητα ήταν μια πολιτικά και ηθικά άνομη επέμβαση των χρουτσωφικών του ΚΚΣΕ και της παρέας τους. Θέλω να σημειώσω πως η κομμουνιστική διεθνής, που θα είχε οργανικό δικαίωμα να παρέμβει στα εσωτερικά των ΚΚ (αφού το κάθε κόμμα με την ένταξή του σ' αυτή της το παραχωρούσε) είχε αυτοδιαλυθεί δεκαετίες πριν. Με τη διάλυσή της, είχαμε αυτοτελή ΚΚ που (θα έπρεπε να) συγκροτούν αδελφικές σχέσεις βασισμένες στον προλεταριακό διεθνισμό και τον αλληλοσεβασμό στην αυτοτέλεια του καθενός. Το μόνο επιχείρημα στο οποίο μπορεί να στηριχθεί ηθικά η επέμβαση ήταν ότι οι χώρες αυτές φιλοξενούσαν δεκάδες χιλιάδες μέλη του ΚΚΕ, πολιτικούς εξόριστους μετά τον εμφύλιο. Αλλά τότε δε μιλάμε για κομμουνιστική ηθική, ούτε για προλεταριακό διεθνισμό... Ένα δεύτερο σχόλιο για τη διατύπωση του Τσαμπή, είναι ότι η αλλαγή δεν έγινε με τη βοήθεια των αδελφών κομμάτων, αλλά εξαιτίας της "βοήθειας". Ο Χρουτσώφ μετά το 20ο του ΚΚΣΕ ήθελε να βάλει τη στάμπα του δεξιού οπορτουνισμού του σε όλα τα κόμματα. Σε όσα κόμματα μπόρεσε, το έκανε αναίμακτα, στο ΚΚΕ όμως συνάντησε αντιστάσεις, έπρεπε να διοργανώσει ωμή παρέμβαση για να διώξει το Ζαχαριάδη και το έκανε. Sorry, αλλά αυτή είναι η αλήθεια. Ειδικά σήμερα που έχουμε κατακτημένη κοινή αντίληψη για το 20ο σαν σημείο κατά το οποίο ο οπορτουνισμός παίρνει το πάνω χέρι στο ΚΚΣΕ, είναι πια καθαρό τι και γιατί συνέβη και στο δικό μας κόμμα. Κάτω από αυτό το ερμηνευτικό πρίσμα βρίσκονται και τα επόμενα σχόλιά μου.

2. σελ. 87 "Το δεύτερο λάθος ήταν ότι ορισμένοι σύντροφοι που υποστήριξαν την ολομέλεια, μέλη της ΚΕ και άλλα στελέχη που είχαν διωχτεί από την καθοδήγηση Ζαχαριάδη, πάλευαν για να πάρουν τη "ρεβάνς" αδιαφορώντας για τη ζημιά που προκαλούσαν στο Κόμμα".
Γενικά σωστό σχόλιο, αν και ετεροχρονισμένο. Η λέξη "αδιαφορώντας" είναι εκτός πραγματικότητας. Στην πράξη μιλάμε για δεξιά οπορτουνιστική φράξια που παίρνει επιτέλους την ηγεσία του κόμματος και βγάζει τα απωθημένα της εναντίον των κομμουνιστών και της ηγεσίας τους. Την ηγεσία βέβαια δεν την πήραν δημοκρατικά, κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο με τη συσπείρωση των κομμουνιστών και του ΕΑΜικού κόσμου γύρω από το Ζαχαριάδη. Τους την παρέδωσαν ο Χρουτσώφ και οι φίλοι του. Άλλωστε σε αντίστοιχα συμπεράσματα καταλήγει ο Τσαμπής πολύ αργότερα με βάση το μετέπειτα βίο αυτών των στελεχών:
σελ. 87 "Το τρίτο λάθος ήταν η επαναφορά του Παρτσαλίδη και άλλων στελεχών που είχε καθαιρέσει ο Ν. Ζαχαριάδης από την καθοδήγηση του Κόμματος. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν διωχτεί ύστερα από μια έντονη ιδεολογική δουλειά που είχε κάνει ο Ν. Ζαχαριάδης, και στη συνείδηση των μελών του Κόμματος είχαν πολιτογραφηθεί σα δεξιοί οπορτουνιστές. Κι ο κόσμος αναρωτιόταν: "Διώξατε τον Ζαχαριάδη και μας φέρατε τον οπορτουνιστή Παρτσαλίδη και τους άλλους;" Η ζωή έδειξε, από την εξέλιξη των Παρτσαλίδη, Βαφειάδη, Τσαντή κλπ. κλπ., ότι ο Ζαχαριάδης δικαιολογημένα τους είχε διαγράψει." Στερνή μου γνώση να σ' είχα πρώτα, λέω εγώ.

3. Η καθαίρεση του Ζαχαριάδη και άλλων ηγετικών στελεχών, μεταξύ τους και του Γούσια (Γιώργης Βοντίτσιος το κανονικό του όνομα) από το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ το '56 ήταν κόντρα στη πλειοψηφία της βάσης. Για να πείσει η δεξιά οπορτουνιστική ομάδα (ηγεσία πια) τη βάση και να νομιμοποιηθεί ως νέα ηγεσία στα μάτια της μεταχειρίστηκε το προσφιλές για το δεξιό οπορτουνισμό μέσο της συκοφαντίας. Έπρεπε η βάση να αποκοπεί συναισθηματικά από την παλιά ηγεσία. Έτσι φόρτωσαν στο Ζαχαριάδη την κατηγορία του ύποπτου για πράκτορα. Για να κερδίσουν ψυχολογικά μέλη και στελέχη, μια κλασική τακτική ήταν να πιάνουν έναν-έναν και να του λένε "ο Ζαχαριάδης και οι άλλοι σε θεωρούσαν ύποπτο για χαφιεδισμό, το άκουσα με τ' αυτιά μου...". Από τις πιο συνηθισμένες πρακτικές του οπορτουνισμού. Έτσι πιάσαν και τον Τσαμπή, ο οποίος συμμετείχε σε ομάδα του ΔΣΕ στην Ικαρία αποφεύγοντας τη σύλληψη, και του είπαν πως ο Γούσιας είχε πει για τους αντάρτες της Ικαρίας "αφού γλίτωσαν και δεν τους έπιασαν πρέπει να 'ταν χαφιέδες". Και ο Τσαμπής το αναπαρήγαγε αυτό και σήμερα. Δεν κολλάει όμως από τη μια να δέχεσαι πως οι δεξιοί οπορτουνιστές στη συνέχεια αποδείχτηκαν σκάρτοι και από την άλλη να μη παίρνεις απόσταση από τη συκοφαντική τους προπαγάνδα. Πόσο μάλλον που σε άλλο σημείο του βιβλίου του ο Τσαμπής λέει για το Γούσια ότι όταν μιλούσε με ένα σύντροφο που τον καθοδηγούσε από άλλο σημείο της Ελλάδας τον καιρό του εμφυλίου, του έδειχνε σαν παράδειγμα κομματικής δουλειάς, τον τρόπο με τον οποίο δούλευαν στην Ικαρία ο Τσάμπης και οι δικοί του. Οι λογικές ασυνέχειες είναι προφανείς. Και είναι άδικο να αναπαράγονται συκοφαντίες σαν γεγονότα και να καταγράφονται στη συνείδηση νέων γενεών που δεν έχουν μαρτυρίες. Και για το Ζαχαριάδη πολλά έχουν ειπωθεί και γραφτεί, τι θα γίνει με άλλους λιγότερο "πιασάρικους" συντρόφους που δεν έχει μείνει κανείς να τους υποστηρίξει, όπως το Γούσια;

4. Στη σελ. 127 αναφέρεται μια ομιλία που έκανε ο Τσαμπής σε νέα μέλη του κόμματος, εκεί ο Τσαμπής ξεκινάει μια φράση του με το "Ο μεγάλος Στάλιν...". Είναι καιρός να γλιτώσουμε από αυτή τη γάγγραινα με την προσφώνηση "ο μεγάλος Χ", δεν αναφέρομαι εδώ στο Στάλιν αλλά στον οποιοδήποτε. Η προσφώνηση μεγάλος αντιστοιχεί σε αυτοκράτορα (πχ. μεγάλος Πέτρος κλπ.) σίγουρα όχι σε κομμουνιστή ηγέτη. Ένα δεύτερο που δε θα ήθελα να αφήσω ασχολίαστο είναι η ασυνέπεια του Τσαμπή, που από τη μια παρουσιάζεται ως ένθερμος υποστηρικτής της δεξιάς οπορτουνιστική στροφής του κόμματος το '56 που ήρθε με μπόλικη αντι-σταλινική γαρνιτούρα κι από την άλλη παρουσιάζεται στη νέα γενιά σαν τιμητής του Στάλιν. Και δεν είναι κακό να βγάζει κανείς συμπεράσματα από τη ζωή και να αλλάζει άποψη για κάτι, αλλά τότε θα πρέπει για να είναι συνεπής να ξανακοιτά κριτικά την παλιά του στάση στα αντίστοιχα γεγονότα και να ξαναπερνά από κόσκινο ότι αντιλήψεις του είχαν δημιουργήσει οι αντι-σταλινικοί. Για να μην αφήσω να δημιουργηθούν παρεξηγήσεις, μπορεί να γίνει μεγάλη κριτική στο Στάλιν από μαρξιστικής λενινιστικής σκοπιάς, αλλά αυτή δεν έχει σχέση με την κριτική του 20ου του Χρουτσώφ, των Παρτσαλίδιδων και των πολιτικών τους παιδιών στο "ΚΚΕεσωτερικού" και το Συνασπισμό σήμερα.

5. Το μόνο σημείο της κριτικής του Τσαμπή που ενσωματώνεται χωρίς λογικά προβλήματα στο σημερινό ερμηνευτικό μας σχήμα είναι στη σελ 87:
"Η προσωπολατρία έπνιξε κάθε σκέψη, κάθε γνώμη, κάθε αντίθετη άποψη. Το περιοδικό Ν. Κόσμος, δημοσίευε άρθρα των Ζαχαριάδη, Μπαρτζιώτα, Γούσια, και κάνα δυο άρθρα από το Κόμμουνιστ". Αυτή η πληροφορία τεκμηριώνεται και από άλλες πηγές και φαίνεται να παρουσιάζει το κλίμα της εποχής. Από ότι μπορώ να καταλάβω μετά από μια δεκαετία ένοπλου αγώνα το κόμμα είχε "στρατικοποιηθεί" σε κάποιο βαθμό. Και αυτή είναι η μοναδική κριτική στην παλιά ηγεσία που στέκει, όλα τα άλλα μπορούν αποδοθούν στη σύγχυση μιας δύσκολης εποχής, ή ακόμα και στην ανάγκη του Τσαμπή να βρει κάποιες δικαιολογίες για παλιά του λάθη. Ανθρώπινα αυτά.